back reviews

De factor tijd

Door Elsje van Ree

Fotografie is een van de media die het meest te maken hebben met tijd. En dan vooral met snelheid. Een snelle sluitertijd is de beste garantie voor zo min mogelijk bewegingsonscherpte. Dwars tegen de tijd in gaan de pinhole portretten die Alexandra Cool maakt van bomen, natuur en mensen.

In 2010 heeft Alexandra Cool een boek uitgegeven in samenwerking met Uitgeverij Lannoo waarin een aantal schrijversportretten die door Cool zijn gefotografeerd zijn samengebracht. De titel luidt: Moments of Writing. Cool’s foto’s laten schrijvers zien terwijl zij aan het werk zijn. Maar zij laten niet zien wat wij ervan verwachten. De geportretteerde  schrijvers zijn niet of slechts heel vaag herkenbaar. Zij zijn terwijl zij aan het werk zijn gedurende ongeveer een half uur gefotografeerd met een pinhole camera. Het resultaat doet denken aan de gedeformeerde figuren van de schilder Francis Bacon. In een interview dat David Sylvester eertijds met Bacon had zei deze, vrij vertaald: als je iemand schildert probeer je niet alleen zo dicht mogelijk hun verschijningsvorm te benaderen maar ook de manier waarop zij jou emotioneel raken.

Alexandra Cool:“Het gaat alles zo snel. Ik wil wel liever eventjes nadenken. Is dit wel nodig? Hebben we die snelheid nodig?”

De factor tijd wordt steeds belangrijker, steeds dringender en dwingender. Technische ontwikkelingen volgen elkaar in hoog tempo op. De nieuwste iPhone, de volgende versie van de iPad, een update van Photoshop, hoeveel tijd zit er tussen de nieuwe versie en de vorige? Het ouderwetse sparen voor een nieuwe aanschaf heeft allang geen zin meer. Bij iedere nieuwe vakbeurs verwachten we nieuwe versies en uitvoeringen van camera’s en toebehoren. Het werken met hoge ISO-waarden, het gebruik van Remote, het rechtstreeks doorsturen van grote beeldbestanden, het behoort tot de dagelijkse praktijk van iedere fotograaf maar zeker van de fotojournalist. Mike Hutchings, winnaar Sport Single bij World Press Photo 2011 kijkt met weemoed terug op de tijd waarin hij nog een beeldselectie moest maken van zijn ontwikkelde films maar hij zal er niet aan denken dat nu toe te passen. Reuters ziet hem aankomen.

Haaks op deze ontwikkelingen staat het werk van Alexandra Cool, fotograaf en beeldhouwer. Zij heeft gewoond en gewerkt op veel plaatsen overal ter wereld, onder andere in Carara in Italië, in New York, op Corsica en nu woont zij in Vollezele, in België.

 

U bent beeldhouwer en fotograaf. Dat is geen voor de hand liggende combinatie. Hoe is dat ontstaan?

“Ik ben begonnen als beeldhouwer en heb vele jaren in Italië gewoond waar ik veel in steen heb gekapt. Ik vond die stenen zo mooi dat ik ben begonnen ze te fotograferen. Ook heb ik de installaties die ik maakte in het landschap gefotografeerd. Zo is het langzamerhand begonnen. Daar ben ik ook begonnen met het fotograferen van de natuur, van bomen en zo. Het is een beetje een intuïtief proces. Daar in Italië heb ik wel in opdracht beelden gemaakt, ook portretten, maar ik heb niet in opdracht gefotografeerd. Ik ben nooit met klassieke fotografie naar buiten gekomen. Mijn foto’s waren toch meestal foto’s met een lange belichtingstijd. Voor mij is dat normaal. Beeldhouwen duurt ook zo lang, ik ben het gewoon dat het veel tijd vraagt. Door mijn eigen werk te fotograferen zag ik hoe ik mijn beelden wilde maken.

Op Corsica had ik jarenlang een atelier waar ik ieder jaar geruime tijd verbleef. Dat is helaas twee jaar geleden afgebrand bij een grote brand die de hele vallei heeft verwoest. Naast mijn atelier liep een riviertje. Ik heb portretten geboetseerd die ik in het riviertje heb laten verdwijnen door ze te laten oplossen in het water en dat heb ik dan gefotografeerd. Zo heb ik ook een serie beelden gemaakt met als onderwerp Alzheimer die ik vervolgens heb gefotografeerd. Ook de natuur heb ik gefotografeerd. Daar ben ik begonnen met pinhole. Ik heb verschillende doosjes gemaakt waarin ik werk met Polaroid 55 waarvan je een zwart-wit negatief overhoudt of met zwart-wit film op 4×5”negatief. Maar ik fotografeer ook wel gewoon met mijn Leica. Ik ontwikkel alles zelf, ik heb een doka. Afdrukken doe ik ook zelf. Maar prints van groot formaat besteed ik uit. Voor drukwerk scan ik zelf mijn beeldmateriaal. Ik kies meestal voor zwart-wit omdat er dan geen sprake is van afleiding door kleur.”

 

Op welke wijze is het idee ontstaan voor de schrijversportretten?

“Sinds 8 jaar woon ik terug in Belgie in het huis waar ik opgroeide. Het is een mooie plek en ik wou er ook anderen van laten meegenieten. Daarom heb ik contact opgenomen met Het Beschrijf, een literaire organisatie hier in Brussel. Toevallig waren zij net op zoek naar een plaats voor  een schrijversresidentie. Dus in mijn huis zijn er nu vaak schrijvers die er voor een tijdje komen werken”

 

Waarom portretten maken met een pinhole?

“Ik ben al een tijd bezig met experimenten van portretten met pinhole. In New York heb ik geëxposeerd met geboetseerde portretten waarin een pinhole camera zat die door beide ogen een foto maakte. Jij kijkt naar het beeld, het beeld kijkt terug naar jou en registreert. Daarbij ontstaat een 3D beeld dat je, als je door zo’n brilletje kijkt, de foto met diepte ziet. Later ben ik zelfportretten gaan maken met de pinhole camera. Gedurende twee weken ben ik elke dag 1 uur voor mijn pinhole camera gaan zitten. Het boeit me hoe tijd en licht de dingen en mensen abstraheert. Later is het idee ontstaan voor deze schrijversportretten. Ik vraag schrijvers of ik de camera tussen een kwartier en een half uur mag neerzetten terwijl zij aan het werk zijn. Ikzelf ga dan weg, de camera staat open. Ik bepaal wel waar de camera komt te staan en hoe lang. Ik vraag ze nadrukkelijk gewoon te doen wat ze altijd doen. En dat levert verrassende beelden op. Sommigen bewegen nauwelijks, of alleen hun handen, anderen staan op, lopen heen en weer, dan zie je alleen maar wat schimmige vegen. Er zijn er ook die in een half uur alleen hun hoofd hebben bewogen en de bladzijde hebben omgeslagen. Of vooral de handen op het toetsenbord zijn onscherp. De omgeving is wel min of meer scherp, alles wat stilstaat natuurlijk. Je ziet dat de schrijver eigenlijk in zijn werk zit. Dat is onderdeel van het schrijversproces. Schrijven zie je niet, je ziet hooguit alles eromheen, de dingen, de rituelen, handen, het raam, van die dingen. Deelname aan mijn project was uiteraard geen voorwaarde maar het levert wel heel interessante portretten op.”

 

Hoe reageren de schrijvers op deze portretten?

“De meesten vinden het interessante portretten. Sommigen vinden zelfs dat dit het mooiste portret is dat ooit van ze is gemaakt. Ik probeer eigenlijk meer het karakter te vangen. Een gewone foto laat de buitenkant zien. Dat is een momentopname. Dit is een opname van langere duur. Door pinhole fotografie wordt niet alleen de oppervlakte gefotografeerd maar komen ook andere dingen in beeld.”

 

Hoe is het boek tot stand gekomen?

“ In de loop van de zeven of acht jaar dat ik dit doe heb ik zoveel portretten gemaakt dat het me een goed idee leek die eens bij elkaar te brengen. Toen heb ik besloten in samenwerking met uitgeverij Lannoo dit boek uit te geven. Ik heb gekozen voor de titel “Moments of Writing”. Bij de foto’s heb ik geen titel of tekst geplaatst, alleen de naam van de schrijver, de datum en de duur van opname. Sommige schrijvers hebben er een korte tekst bij gezet. Er is een tekst voor het boek geschreven door Bernard Dewulf en door Ulrike Draesner. Nu ben ik ook uitgenodigd voor een tentoonstelling in het Fotomuseum in Antwerpen. De tentoonstelling zal eind juni worden geopend.”

“Moments of Writing” is een boek dat vanuit een intrigerend idee tot stand is gekomen. Hoe breng je een proces in beeld? Hoe snel ontwikkelingen ook mogen gaan, er blijft een deel dat niet zichtbaar en niet grijpbaar is. Het creatieve denkproces van schrijvers en kunstenaars, waar speelt het zich af, hoe snel of hoe langzaam? De een zit erbij op bed, de ander achter de laptop, weer een ander schrijft met de pen, loopt rond. De foto’s roepen een onwereldse sfeer op, enerzijds vol realiteit, anderzijds dromerig. Een beetje ook alsof je binnenkijkt in andermans proces.

Het proces van Alexandra Cool, waarin zij zich vooral heeft bezig gehouden met natuurlijke vormen, en waarbij zij de grenzen heeft verkend tussen technieken die zover van elkaar afstaan als beeldhouwen en fotografie leidt uiteindelijk tot een wijze van weergeven van beeld die elementen van beide in zich lijkt te verenigen. Tot een weergave van een moment dat verder gaat dan het moment, tot het weergeven van processen in tijd die heel subtiel de kern van dat wat wordt gefotografeerd in beeld brengt.

Het boek is uitgegeven door Lannoo en is te koop in diverse winkels en in de museumwinkel van het Fotomuseum in Antwerpen. Het boek is ook te koop via de website van Alexandra Cool.

De tentoonstelling met het werk van Alexandra Cool is te zien in het Fotomuseum in Antwerpen vanaf 24 juni a.s. tot 25 september. 

Elsje van Ree

Pf-professionele fotografie- Juni 2011